फ्रान्समधील फतवा

    पश्चिमी आणि आशियाई संस्कृतींमधला संघर्ष जुनाच असून अधूनमधून या संघर्षाला वाचा फुटत असते. आपणच जगात पुढारलेले असून आपली संस्कृती श्रेष्ठ आणि कल्याणकारी आहे असा दावा पश्चिमेकडील देश करत असतात. वर्ल्ड ट्रेड सेंटरवरील हल्ल्यानंतर अनेक पाश्चात्त्य देशवासीयांची विशेषतः मुस्लिम धर्माबाबतची दृष्टी अधिकच चौकस व संशयी बनल्याचं आढळतं. याचा फटका बिगरमुस्लिम भारतीयांनाही बसलेला आहे. गेल्या काही वर्षांमध्ये फ्रान्सच्या सामाजिक जीवनातही या तऱ्हेचे वादाचे प्रसंग निर्माण झाले आणि आता तर येत्या अकरा एप्रिलपासून तिथे सार्वजनिक ठिकाणी कोणत्याही प्रकारचा बुरखा वापरता येणार नसल्याचं स्पष्ट झालं आहे. तसा कायदा फ्रान्सच्या पार्लमेंटने संमत केला आहे. गेल्या जुलैत प्रथम अशा तऱ्हेच्या बंदीचे संकेत देण्यात आले होते आणि त्यानंतर मोठंच वादंग उभं राहिलं होतं. आता फ्रान्सच्या पंतप्रधानांनी तसा वटहुकूमच काढला आहे. चेहरा झाकून यापुढे कुणालाही फ्रान्समध्ये फिरता येणार नाही असं हा नवा कायदा म्हणत असल्यामुळे, ही बंदी मुस्लिम स्त्रियांच्या संदर्भातच आहे असेही संकेत गेले आहेत. तसं असो वा नसो, बुरखा धारण करण्याचा रिवाज पाळण्यात मुस्लिम स्त्रिया आघाडीवर असल्याने त्यांना या कायद्याचा जाच होणार हे स्पष्ट आहे.

    धर्मस्वातंत्र्य धोक्यात आल्याची ओरड यामुळे मुस्लिम धर्ममार्तंड करत आहेत. फ्रान्स हा देश युरोपातील सर्वाधिक मुस्लिम लोकसंख्या असलेला देश आहे. फ्रान्समध्ये सुमारे पन्नास लाख मुस्लिम धर्मीय वास्तव्यास असून हा आकडा तेथील लोकसंख्येच्या आठ टक्के आहे. त्यामुळे तिथे या कायद्याच्या विरोधात जबरदस्त पडसाद उमटले आहेत आणि यापुढेही उमटणार आहेत. तर  फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष निकोलस सार्कोझी यांनी हा कायदा आणण्याबाबत आणि त्याची अंमलबजावणी करण्याबाबत चंगच बांधला आहे. हा कायदा लागू झाल्यानंतर फ्रान्समध्ये कुणालाच, अगदी पर्यटकांनाही तो लागूव होणार आहे. या कायद्यानुसार घराबाहेर कुठेही, म्हणजे रस्त्यावर, बसमध्ये, बँकेत, दुकानात इ. चेहरा झाकणारा बुरखा घेता येणार नाही. धार्मिक स्थळी किंवा खासगी कारमध्ये कुणी प्रार्थना करत असेल तर मात्र अशा व्यक्तीला बुरखा वा डोक्यावरून वस्त्र घेता येईल. कायदा न पाळणाऱ्यास १५० युरो इतका दंड ठोठावण्यात येईल आणि त्या व्यक्तीस नागरिकत्वाचे धडे गिरवण्यासाठी कार्यशाळेत दाखल व्हावं लागेल. नीतिमूल्याच्या नावाखाली एखाद्या महिलेवर तिच्या नवऱ्याने किंवा घरातील कोणीही बुरखा घालण्याची सक्ती केली तर त्यासाठी तीन हजार युरो इतका दणदणीत दंड आणि एक वर्षाची कैदेची सजा अशा शिक्षेची तरतूद आहे. मुळात या कायद्याची कल्पना तिथल्या एका कम्युनिस्ट खासदाराने सुचवली आणि सार्कोझींनी ती उचलून धरली. फ्रान्समधल्या मुस्लिमांना निधर्मी लोकशाहीचे डोस पाजण्याचा चंगच त्यांनी बांधला आहे. तिथल्या शाळांमधून हलाल पद्धती वापरलेले अन्नपदार्थ मिळत नाहीत, घराबाहेर प्रार्थना करता येत नाहीत. एकीकडे मुस्लिम धर्मातील दोषांवर बोट ठेवताना सार्कोझी फ्रान्सच्या ख्रिश्चन वारशाचे कौतुकही करतात ही लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट आहे.

    बुरखा हे स्त्रियांच्या गुलामीचं, त्यांच्यावरील अत्याचाराचं प्रतीक आहे असं या प्रथेचे विरोधक मानतात. तर तो धार्मिक अस्मितेचा मुद्दा करून ही प्रथा पाळण्याचा हक्क आपणास पोचत असल्याचं मुस्लिम मंडळींचं म्हणणं असतं. हा जुनाच वाद आहे. अर्थात साऱ्याच मुस्लिमांना या प्रथेचं समर्थन करावंसं वाटत नाही हेसुद्धा तितकंच खरं आहे. म्हणूनच या नव्या कायद्याला इजिप्तमधील कैरो इथल्या अल अझर मशिदीतील धर्मगुरूंनी पाठिंबा देऊन म्हटलं आहे की कुराणात महिलांनी बुरखा घ्यावा असं कुठेही म्हटलेलं नाही, फक्त सभ्य पोशाख असावा असं कुराण सांगतं. ही चाल मूळ धर्मात नव्हतीच. सुरक्षेच्या कारणासाठी बनवलेल्या कायद्याविरुद्ध चुकीचं आंदोलन करून मुस्लिम उगाचच जगभर आपल्या धर्माची नाचक्की करतात असंही ते म्हणतात.

   अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ओबामा यांनीही अशी भूमिका घेतली आहे की अमेरिकेतल्या लोकांनी काय करावं हे सांगायला आम्ही जात नाही. तसं आमचं धोरण नाही. थोडक्यात या सक्तीच्या विरोधातच त्यांनी मत दिलं आहे. फ्रान्सप्रमाणे इतर अनेक देशांमध्येही मुस्लिम स्त्रिया बुरखा घेतात. आपण तो एक रूढी म्हणून घेत असलो तरी तो घ्यावासा वाटतो म्हणून घेत असतो असं त्यांचं म्हणणं असतं. फ्रान्समधल्याही मुस्लिम स्त्रिया बुरख्याला अनुकूल असल्याचं दिसतं. त्या म्हणतात की आम्ही स्वेच्छेने बुरखा घालतो. पण ही इच्छा खरोखरच मनापासूनची आहे का हा प्रश्न उरतोच. तसं त्यांच्या मनावर बिंबवलं जात असल्याने ती त्यांना स्वतःची इच्छा वाटू लागली असण्याचीही शक्यता दाट आहे. शतकानुशतकांपासून धर्माचा पगडा मनावर असल्यामुळे स्त्रिया घराबाहेर पडताना बुरखा घालतात आणि संधी मिळाली की त्या तो दूर करतात हे मुंबईसारख्या शहरातलं रोजचंच दृश्य आहे. अर्थात इथे बुरखा घालण्याचा वा न घालण्याचा कायदा अस्तित्वात नाही हा प्रश्न वेगळा. त्यामुळे ज्या स्त्रियांना बुरखा घालण्याची इच्छा नाही त्या स्वतःच्या हिमतीवर तसं करू शकतात. कदाचित त्यांना घरच्यांशी मात्र थोडं झगडावं लागतं.

   बुरखा घेण्याच्या संदर्भात दोन महत्त्वाचे मुद्दे आहेत. पहिला म्हणजे लोकशाही अधिकार असलेल्या देशात स्वतःच्या मनाप्रमाणे व धार्मिक स्वातंत्र्यानुसार राहण्याचा हक्क असतो. तर दुसरा मुद्दा हा धर्मशास्त्राशी निगडित आहे. धर्मातली आवश्यक बाब म्हणून बुरखा परिधान केला जातो वा तसं करण्याची सक्ती केली जाते. तसंच बुरखा हे भले दमनाचं आणि अत्याचाराचं प्रतीक असेल पण तो घालण्याचा लोकशाही हक्क व्यक्तीला मिळाला पाहिजे असं मानणारा एक गट आहे. तर धार्मिक आचरणाचा भाग म्हणून बुरखा घातला पाहिजे असं म्हणणारा दुसरा गट आहे. मुस्लिम धर्मात ही प्रथाच नसल्याचं काहीजण सांगतात, तर बुरख्याची प्रथा मुस्लिमपूर्व काळापासून अस्तित्वात असून ती या धर्माने उचलली असं काहींचं म्हणणं आहे. बुरख्यामुळे काही स्त्रियांना सुरक्षित वाटतं, आपला सन्मान त्यात आहे असंही वाटतं. परंपरेचं उदात्तीकरण करताना त्याला वैचारिकतेची जोड देणारे युक्तिवाद केले जातात. तर बुरखा शारीरिक आणि मानसिक हालात महिलांना ढकलतो असं त्याला विरोध करणाऱ्यांचं म्हणणं असतं. काही  देशांमध्ये बिगर मुस्लिम महिलांनाही शरीर झाकणारी वस्त्रं घालण्याची सक्ती केली जाते हे उदाहरण देऊन फ्रान्समधल्या सक्तीच्या बुरखा बंदीचं समर्थनही केलं जातंय. बुरखा वापरल्याबद्दल तिथे फटक्यांची शिक्षा नाही, तर दंड व नागरिकत्वाची शिकवण आत्मसात करण्यास सांगण्यात येणार आहे याकडी लक्ष वेधलं जातंय.

   थोडक्यात, बुरख्याच्या भोवती वेगवेगळे मुद्दे आहेत. बुरखाधारी महिलेला अनेकदा कागदपत्रं सादर करूनही चेहरा दाखवण्याचा आग्रह पोलिसांनी करण्याच्या घटनाही काही देशांमध्ये घडताना दिसतात. यामुळे बुरखा घालण्याचा आग्रह अधिकच तीव्र होतो. सुरक्षेच्या कारणासाठी चेहरा न झाकण्याचा नियम करणं हे अयोग्य मानता येणार नाही याचं भानही ठेवायला हवं. चेहरा झाकण्याची चाल काही इस्लाममध्येच नाही. या ना त्या स्वरूपात प्रत्येकच धर्मात आणि प्रदेशात स्त्रिया आपले मस्तक किंवा चेहरा कमी अधिक प्रमाणात झाकणारं वस्त्र परिधान करताना दिसतात. अर्थात म्हणून काही बुरखा घालण्याचं समर्थन करता येणार नाही. कारण बुरख्याची प्रथा ही स्त्रियांच्या आत्मसन्मानाची बाब होऊच शकत नाही. त्यामुळे स्त्रियांच्या आरोग्यालाही हानी पोचू शकते. स्त्रीच्या मनाची घुसमट होते ती वेगळीच. जगापासून आपल्याला सुरक्षित राहायचं आहे आणि त्यासाठी बुरखा आपला मददगार ठरणार आहे अशी भावना त्यांच्या मनावर बिंबवली जाते. तरीही कोणत्या का कारणाने असेना, त्या बुरखा घालत असतील तर लोकशाहीचं नाव सांगणाऱ्या देशाने त्यांना त्यापासून दूर ठेवणारा कायदा करणं हेही न्यायात बसणारं नाही. सार्कोझी यांनी ज्या प्रकारे या प्रकरणाची जशी हाताळणी केली आहे ती औचित्याला धरून नाही एवढं मात्र नक्की. फ्रान्समधल्या मुस्लिम स्त्रियांना आणखी एका फतव्यापुढे मान तुकवावी लागणार आहे!

        (२७ मार्च २०११)